Πρόλογος

᾿Αντὶ γιὰ Πρόλογο

Οἱ βίοι τῶν ἁγίων εἶναι μία ἰδιόμορφος ᾿Εγκυκλοπαίδεια. Εἰς αὐτοὺς δύναται νὰ εὕρει κανεὶς ὅλα ὅσα χρειάζονται εἰς μίαν ψυχὴν πεινασμένην καὶ διψασμένην διὰ τὴν αἰωνίαν Δικαιοσύνην καὶ αἰωνίαν ᾿Αλήθειαν, διὰ τὴν θείαν ἀθανασίαν καὶ τὴν αἰωνίαν ζωήν… Δείχνουν πολυαρίθμους, ἀλλὰ πάντοτε βεβαίους δρόμους σωτηρίας, φωτισμοῦ, ἁγιασμοῦ, μεταμορφώσεως, χριστοποιήσεως, θεώσεως… ῞Ολους τοὺς τρόπους μὲ τοὺς ὁποίους ἡ ἀνθρωπίνη φύσις κατανικᾶ τὴν ἁμαρτίαν, τὴν κάθε ἁμαρτίαν. Πῶς νικᾶ τὸ πάθος, τὸ κάθε πάθος, πῶς νικᾶ τὸν θάνατον, τὸν κάθε θάνατον, πῶς νικᾶ τὸν δαίμονα, τὸν κάθε δαίμονα. ᾿Εδῶ εὑρίσκεται φάρμακον διὰ κάθε ἁμαρτίαν καὶ θεραπεία, διὰ κάθε πάθος, θεραπεία, ἀνάστασις ἀπὸ κάθε θάνατον καὶ ἀπελευθέρωσις ἀπὸ κάθε διάβολον, ἀπὸ ὅλα μαζὶ τὰ κακὰ ἡ σωτηρία. Δὲν ὑπάρχει πάθος, δὲν ὑπάρχει ἁμαρτία ποὺ νὰ μὴν ὑποδεικνύεται μέσα εἰς τοὺς βίους τῶν ἁγίων ὁ τρόπος μὲ τὸν ὁποῖον νικᾶται, νεκρώνεται, ἐκριζώνεται…. ᾿Εὰν διψᾶς τὴν πίστιν, θὰ τὴν εὕρεις πλουσίαν εἰς τοὺς βίους τῶν ἁγίων καὶ θὰ χορτάσεις τὴν ψυχήν σου μὲ τροφὴν διὰ τὴν ὁποίαν ποτὲ δὲν θὰ ξαναπεινάσεις. ᾿Εὰν ποθεῖς τὴν ἀγάπην, τὴν ταπείνωσιν, τὴν μετάνοιαν, τὴν προσευχήν, εἰς τοὺς βίους τῶν ἁγίων θὰ εὕρεις ἕνα πλῆθος ἁγίων διδασκάλων διὰ κάθε ἄσκησιν καὶ θὰ λάβεις τὴν βοήθειαν τῆς χάριτος διὰ κάθε ἀρετήν…..«Μιμηταί μου γίνεσθε, καθὼς κἀγὼ Χριστοῦ» Αὐτὸ παραγγέλλει ὁ θεῖος ᾿Απόστολος καὶ εἰς ἐμὲ καὶ εἰς σὲ καὶ εἰς τὸν καθένα ἀπὸ ἡμᾶς. Διότι ὅλοι ἔχομεν κληθεῖ εἰς τὴν ἁγιότητα, εἰς τὴν ἁγίαν πολιτείαν, εἰς τὴν ἁγίαν ζωήν. ῾Η θεία ἐντολὴ τοῦ πρωτοκορυφαίου ἀποστόλου πηγάζει ἐξ ὁλοκλήρου ἀπὸ τὸν Χριστόν· «Κατὰ τὸν καλέσαντα ἡμᾶς ἅγιον καὶ αὐτοὶ ἅγιοι ἐν πάσῃ ἀναστροφῇ γενήθητε, διότι γέγραπται, ἅγιοι γίνεσθε, ὅτι ἐγὼ ἅγιος εἰμί». Τὴν ἁγίαν ὅμως ζωὴν δὲν ἠμποροῦμεν νὰ τὴν ζῶμεν μόνοι μας, ἀλλὰ πάντοτε «σὺν πᾶσι τοῖς ἁγίοις», μὲ τὴν βοήθειαν καὶ τὴν καθοδήγησίν των διὰ μέσου τῶν ἁγίων μυστηρίων καὶ τῶν ἁγίων ἀρετῶν ἐν τῇ ᾿Εκκλησίᾳ… Γίνεται ὁλοφάνερον ἀπὸ τοὺς βίους τῶν ἁγίων, ὅτι οἱ ἅγιοι γνωρίζουν ὁλόκληρον τὸ μυστήριον τοῦ ἀνθρώπου, ὅλων τῶν ἀνθρώπων, καὶ τὸ ἰδικόν μου καὶ τὸ ἰδικόν σου μυστήριον, διότι ἐγνώρισαν τὸ μυστήριον τοῦ Μόνου Τελείου ᾿Ανθρώπου, τοῦ Θεανθρώπου Χριστοῦ καὶ δι᾿ αὐτοῦ ἔλυσαν τελείως καὶ τελεσιδίκως τὸ πρόβλημα τοῦ ἀνθρώπου. Καὶ ταυτοχρόνως ἔλυσαν τὸ πρόβλημα ὅλης της κτίσεως. Διότι οὐσιαστικά, ὅλα τὰ προβλήματα περιέχονται μέσα εἰς τὸ πρόβλημα τοῦ ἀνθρώπου καὶ ὅλαι αἱ λύσεις περιέχονται εἰς τὴν λύσιν τοῦ προβλήματος τοῦ ἀνθρώπου». (Τὸ παραπάνω προλογικό κείμενο εἶναι ἀποσπάσματα ἀπὸ τὸ βιβλίο «῎Ανθρωπος καὶ Θεάνθρωπος» τοῦ ᾿Ιουστίνου Πόποβιτς μὲ ἐλάχιστες ἀλλαγές).

ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ ΓΙΑ ΑΥΤΗ ΤΗΝ ΠΡΟΣΠΑΘΕΙΑ

Τὸ ἁγιολόγιο τῆς ὅλης ᾿Ορθοδόξου ᾿Εκκλησίας εἶναι ἕνα πεδίο μελέτης τόσον τῆς ἀκαδημαϊκῆς Θεολογίας ὅσον καὶ τῆς καθημερινῆς ᾿Εκκλησιαστικῆς Πράξεως. Πεδίο γεμάτο προβλήματα καὶ παγίδες. Στοὺς πρώτους αἰῶνες ἡ ὁμοιογένεια καὶ ἡ καθολικότητα τῶν Συναξαρίων ἦταν δυνατή. ῞Οσον ὅμως ἡ ᾿Εκκλησία ἐπεκτεινόταν τοπικά, χωρὶς νὰ ὑπάρχουν, ὅπως σήμερα, τὰ μέσα ἐπικοινωνιῶν καὶ πληροφορικῆς, τὰ γεγονότα τῆς ἀνάδειξης νέων μαρτύρων, ὁσίων κ.λπ. καταγράφονταν κυρίως τοπικά, ὅπου καὶ ἑορτάζονταν. ῾Η μεταφορὰ αὐτῶν τῶν πληροφοριῶν γινόταν γραπτὰ ἢ προφορικά, ἀργὰ πάντως καὶ μὲ ἀρκετὰ λάθη ἢ ἀνακρίβειες πολλὲς φορὲς κατὰ τὴν θέληση, τὴν φαντασία καὶ τὸν ζῆλο, οὐ κατ᾿ ἐπίγνωσιν, τῶν συντακτῶν συναξαριστῶν. Στὸ ἁλώνι τῶν συναξαρίων συγκεντρώθηκαν καὶ μερικὰ ἄχυρα ποὺ ἀνακατεύτηκαν μὲ τὸν σίτον. ῾Η ᾿Εκκλησία μὲ τὴν πεῖραν τῶν διακριτικῶν καὶ διορατικῶν ἁγίων καὶ μὲ τὴν βοήθεια τῆς συστηματικῆς ἐπιστημονικῆς ἐρεύνης, μπορεῖ σήμερον νὰ ξεκαθαρίσει τὰ πράγματα.

῎Εχουν βέβαια γίνει ἰδιωτικὲς εὐσεβεῖς προσπάθειες γιὰ τὴν ἀνακάθαρση τῶν κακῶς ἐχόντων.

Πρώτη ἀπόπειρα τὸ Βασιλειανὸ ῾Αγιολόγιο. ᾿Ακολούθησαν ὁ Μαυρίκιος, ὁ Γεδεὼν καὶ κυρίως ὁ ῞Αγιος Νικόδημος ὁ ἁγιορείτης. Οἱ ἔρευνες ὅμως αὐτῶν γίνονταν σὲ περιορισμένο ἀριθμὸ κωδίκων γιὰ ἀξεπέραστους τεχνικοὺς λόγους. ῾Ο ἅγιος Νικόδημος συμπεραίνει γι᾿ αὐτὴν τὴν προσπάθεια· «πρὸς τούτοις τὰ ἀσυμβίβαστα, ὅσον τὸ δυνατὸν ἡμῖν, συνεβιβάσαμεν, τὰ ἄτακτα ἐρρυθμίσαμεν, τὰ ἀσαφῆ ἐσαφηνίσαμεν, τὰ ἀντιφατικὰ καὶ τὰ ἀνάρμοστα συνηρμόσαμεν καὶ ἁπλῶς πᾶσαν τὴν δυνατὴν ἡμῖν ἐπιμέλειαν κατεβάλομεν… ἐὰν θέλωμεν νὰ εἰποῦμεν τὴν ἀλήθειαν, ἄλλον βιβλίον τῆς τοῦ Χριστοῦ ᾿Εκκλησίας δὲν ἦτο πλέον ἄτακτον καὶ ἀνεπιμέλητον ὡσὰν ὁ Συναξαριστής, καθὼς τοῦτο κοινῶς παρὰ πάντων ὁμολογεῖται».

῾Η συμπλήρωση καὶ ἀποκατάσταση τῶν συναξαριστῶν εἶναι ζήτημα ἐπιστημονικῆς ἔρευνας στοὺς κώδικες καὶ στὰ ἑορτολόγια ὅλων τῶν τοπικῶν ὀρθοδόξων ἐκκλησιῶν ποὺ σήμερα εἶναι πολλές. ῞Ομως ἡ πρόοδος τῆς ἠλεκτρονικῆς πληροφορικῆς εὐκολύνει πολὺ τὸ ἐγχείρημα τὸ ὁποῖον προσφέρεται γιὰ «ἐπιστημονικὴ ἔρευνα» στοὺς σημερινοὺς ὀρθόδοξους νέους θεολόγους.

῾Ο Γεδεὼν καὶ ὁ ῞Αγιος Νικόδημος πρόσθεσαν σημαντικὸ ἀριθμὸ ἁγίων. Τὸ ἴδιο ἔκανε καὶ ὁ μητροπολίτης Λεοντοπόλεως Σωφρόνιος Εὐστρατιάδης στὸ «῾Αγιολόγιον τῆς ᾿Ορθοδόξου ᾿Εκκλησίας» ποὺ ἔχει ἐκδοθεῖ ἀπὸ τὴν ᾿Αποστολικὴν Διακονίαν τῆς ᾿Εκκλησίας τῆς ῾Ελλάδος. ῞Ομως στὰ λειτουργικὰ βιβλία καὶ στὶς «φυλλάδες» τῶν κατὰ τόπους ἐκκλησιῶν ἀπαντοῦν νέα ὀνόματα καὶ μνῆμες ποὺ συνεχῶς αὐξάνουν ἀφοῦ ἡ ᾿Εκκλησία εἶναι ὁ κατ᾿ ἐξοχὴν «ζῶν» ᾿Οργανισμός. Οἱ τοπικὲς ᾿Εκκλησίες φέρουν στὸ φῶς πλῆθος μαρτύρων, δικαίων, ὁσίων, πατέρων, τῶν ὁποίων αὐτὲς μὲν χωριστὰ τιμοῦν τὴν μνήμη τους, ὄχι ὅμως καὶ ἡ ᾿Ορθόδοξος Καθολικὴ ᾿Εκκλησία στὸ σύνολό της. ῾Ως παράδειγμα ἀναφέρω τὶς χιλιάδες μάρτυρες τοῦ περασμένου αἰώνα ποὺ ἄρχισε μὲ τοὺς 222 Κινέζους καὶ τελείωσε μὲ τοὺς ἀναρίθμητους ἀνώνυμους καὶ ἐπώνυμους, τοὺς μαρτυρήσαντες στὰ ἄθεα καθεστῶτα τῆς ᾿Ανατολικῆς Εὐρώπης. Πολλοὶ ἐπίσης, ἅγιοι τῆς Δύσεως, ἀναγνωρισμένοι ἀπὸ τὴν ἀδιαί­- ρετο τότε ᾿Εκκλησία παραλείπονται ἀπὸ τὰ μηνολόγια ἐξ ἀμελείας, ἀγνοίας καὶ δυστυχῶς κάποτε καὶ σκοπίμως ἀπὸ μὴ κατ᾿ ἐπίγνωσιν «ὀρθόδοξον» δῆθεν ζῆλον.

Σήμερα, μποροῦμε νὰ γνωρίζωμε, ἐκτὸς ἀπὸ τοὺς δικαίους τῆς Παλαιᾶς Διαθήκης, τοὺς ᾿Αποστόλους καὶ τοὺς ἀρχαίους μάρτυρες, ὁσίους, διδασκάλους καὶ ὁμολογητές, νέφη ἁγίων ποὺ προέρχονται ἀπὸ διάφορες κοινωνικὲς τάξεις, ἀπὸ ποικίλες ἐθνικὲς παραδόσεις, ἀπὸ ὅλα σχεδὸν τὰ ἐπαγγέλματα καὶ ὅλα τὰ μορφωτικὰ ἐπίπεδα. ῾Η χάρις τοῦ Θεοῦ δι᾿ αὐτῶν διαβιβάζεται στοὺς ἀναγνῶστες τῶν συναξαρίων καὶ ἀνάβει στὶς ψυχὲς μία φλόγα ἀγάπης καὶ μίμησης, μιᾶς ἀπάντησης στὰ σύγχρονα προβλήματα ὑπὸ τὸ φῶς τοῦ βίου τῶν ὁμοουσίων μας ἁγίων. ῍Αν αὐτοὶ ἔζησαν «οὕτως» καὶ ἐμεῖς μποροῦμε νὰ ζήσωμε σὰν καὶ αὐτούς. Τὸν τρόπο καὶ τὰ μέσα αὐτοὶ μᾶς τὸν ὑποδεικνύουν.

Στὸ παρὸν πόνημα, ἁπλῶς συγκεντρώσαμε τὰ ὀνόματα καὶ ὅπου ἦταν δυνατὸν τὶς ἡμερομηνίες καὶ ἄλλα ἐλάχιστα πληροφοριακὰ στοιχεῖα ἁγίων ἀπὸ ὅλη τὴν ᾿Ορθόδοξη Οἰκουμένη. Τὸ Βιβλίο αὐτὸ δὲν ἔχει καμμία ἀπολύτως ἐπιστημονικὴ φιλοδοξία. Εἶναι ἕνας κατάλογος (Ιξδεψ) ὅλων τῶν ἑορταζομένων ἁγίων σὲ ὅσες ὀρθόδοξες ἐκκλησίες ἦταν προσιτὲς ἀπὸ τὰ ἐπίσημα λειτουργικὰ ἑορτολόγια, ποὺ σὲ αὐτὲς τὶς ἐκκλησίες εἶναι «ἐν χρήσει» σήμερα. ῎Ετσι, ἕνας ῞Ελληνας π.χ. ὀρθόδοξος, ποὺ θὰ βρίσκεται σὲ ὁποιανδήποτε ἄλλη ὀρθόδοξη ᾿Εκκλησία θὰ ξέρει τί ἑορτάζεται τὴν ἡμέρα αὐτὴ ἐκεῖ.

῞Οπως εἴπαμε καὶ στὴν ἀρχὴ ἀναφέροντας τὰ λόγια τοῦ ῾Αγίου Νικοδήμου γιὰ τὸ «πλέον ἄτακτον καὶ ἀνεπιμέλητον βιβλίον», δηλαδὴ τὸν συναξαριστή, πολλοὶ ἅγιοι κοινοὶ σὲ ὅλους, ἔχουν δυὸ ἢ καὶ τρεῖς ἡμερομηνίες ἑορτῆς, διαφορετικὲς σὲ διάφορες ἐκκλησίες. Αὐτὸ τὸ ἀφήσαμε «ὡς ἔχει», ἁπλῶς ἀναφέραμε σὲ ποιὸ ἑορτολόγιο ἑορτάζεται ἔτσι. Πολλοὶ ἅγιοι τῆς Δύσεως, φυσικὰ τῆς ἀδιαιρέτου ᾿Εκκλησίας, πρὸ τοῦ Σχίσματος, ἔχουν ἀπὸ ἄλλους πλήρως ἀποσιωπηθεῖ. Αὐτοὺς τοὺς ἀναφέραμε ὅπως τοὺς ἀναφέρουν τὰ ὀρθόδοξα ἑορτολόγια τῶν Δυτικῶν χωρῶν. Τὸ ἴδιο ἔγινε καὶ γιὰ ἁγίους τοπικοὺς τῶν Σλαβικῶν χωρῶν, τῆς Ρουμανίας καὶ τῆς Κύπρου. Οἱ ἐλλείψεις, ἀσφαλῶς, εἶναι πολλές. Οἱ γνώσεις μας καὶ ἡ μὴ ἐπιστημονικὴ θεολογικὴ κατάρτισή μας δὲν ἐπιτρέπουν νὰ καυχώμεθα γιὰ τὸ ἀποτέλεσμα. ῞Ομως ἡ ἐπὶ πολὺ ἐνασχόλησή μας μὲ τὰ δρώμενα τῆς ᾿Εξωτερικῆς ῾Ιεραποστολῆς, εἶναι ἡ αἰτία τῆς δημοσίευσης αὐτοῦ τοῦ βιβλίου ποὺ γίνεται μὲ τὴν ἐλπίδα ὅτι ἄλλοι πιὸ εἰδήμονες ἢ καλλίτερα «εἰδικοί» θὰ παροτρυνθοῦν νὰ προχωρήσουν στὴν ἱερὴ ὑπόθεση τῆς γνωστοποίησης ὅλων, ἀνεξαιρέτως, τῶν φίλων τοῦ Χριστοῦ ὥστε νὰ κωδικοποιηθεῖ ὁ πλοῦτος αὐτὸς καὶ νὰ ἀποτελεσθεῖ ἕνα πλῆρες κατὰ τὸ ἐφικτόν, «corpus» τῶν γνωστῶν καὶ ἐπωνύμων ἁγίων της ᾿Ορθοδόξου Καθολικῆς ᾿Εκκλησίας, διότι πέραν αὐτῶν ἔχομεν καὶ τὸ ἀναρίθμητον νέφος τῶν ἀγνώστων καὶ ἀνωνύμων.

Οἱ ῞Αγιοι Πάντες, ἡ ἀγάπη τῶν ὁποίων ἐνίκησε τὸν φόβο τῆς ἀδυναμίας μας γιὰ τὴν ἀπόπειρα αὐτή, ἂς εἶναι ἀρωγοὶ εἰς τὸ ἔργο τοῦτο.

Διευκρινίζεται ὅτι·

  • Οἱ κατάλογοι τῶν ἁγίων καὶ οἱ ἡμερομηνίες ἔχουν συνταχθεῖ συμφώνως πρὸς τὰ ἐκκλησιαστικὰ ἑορτολόγια τῆς ῾Ελληνικῆς (Κωνσταντινουπόλεως, ῾Ελλάδος, Κύπρου, Κρήτης), τῆς Σερβικῆς, τῆς Βουλγα- ρικῆς, τῆς Ρουμανικῆς, τῆς ᾿Αλβανικῆς, τῆς Ρωσσικῆς, τῆς Ρωσσικῆς τῆς Διασπορᾶς καὶ τῆς Γεωργιανῆς ᾿Εκκλησίας. ῎Εγινε ἐνημέρωση καὶ ἀπὸ τὸ Γαλλικό, τὸ Βρετανικὸ καὶ τὸ ᾿Αραβικὸ ὀρθόδοξο ἑορτολόγιο καὶ ἀπὸ ἄλλα σχετικὰ γιὰ ἁγίους βιβλία. ᾿Απὸ τὸ ἑορτολόγιο τῆς ρωμαιοκαθολικῆς ᾿Εκκλησίας συμπεριελήφθησαν οἱ πρὸ τοῦ σχίσματος ἅγιοι, ἐφ᾿ ὅσον εἶναι ἅγιοι τῆς μιᾶς καὶ ὀρθοδοξούσης ᾿Εκκλησίας. Παρελείφθησαν ὅμως πρόσωπα τὰ ὁποῖα, ἰδίως κατὰ τοὺς τελευταίους αἰῶνες εἶχαν ὑποστηρίξει τὶς ἰδέες τῆς παπικῆς ᾿Εκκλησίας, οἱ ὁποῖες ὡδήγησαν στὸ σχίσμα, ἐφ᾿ ὅσον βεβαίως κατέστη δυνατὸν νὰ ἐπισημανθοῦν. Παρελείφθησαν ἐπίσης καὶ πρόσωπα τῶν ὁποίων ἡ ἁγιότης μἐ τὰ ὀρθόδοξα γι᾿ αὐτὴν κριτήρια εἶναι ἀμφίβολη.
  • Οἱ κοιμηθέντες ἅγιοι μετὰ τὴν ἀλλαγὴ τοῦ ῾Ημερολογίου (1924) σὲ ὀρθόδοξες ᾿Εκκλησίες ποὺ συνεχίζουν νὰ ἑορτάζουν μὲ τὸ παλαιὸν ἑορτολόγιον (ΠΗ), ἀναφέρονται ἐδῶ στὴν ἀντίστοιχη ἡμερομηνία τοῦ Νέου ῾Ημερολογίου (ΝΗ). ῎Ετσι οἱ ἅγιοι αὐτοὶ ἑορτάζονται ἀπὸ κοινοῦ σὲ ὅλες τὶς χῶρες, ὀνομάζεται ὅμως ἡ ἡμέρα τῆς γιορτῆς τους μὲ ἡμερομηνία 13 ἡμερῶν πίσω στὶς ᾿Εκκλησίες ποὺ ἀκολουθοῦν τὸ ΠΗ. ῞Οπως π.χ.· ᾿Εν Ρωσσίᾳ· Μάρτυς ᾿Ελισάβετ Μ. Δούκισσα Ρωμανώφ, 18/7/(ΝΗ) 5/7 (ΠΗ). ᾿Εν ῾Αγίῳ ῎Ορει· Κοίμησις γ. Πορφυρίου, 2/12/(ΝΗ)19/11 (ΠΗ). Σὲ μερικοὺς ἀναφέρονται παρὰ ταῦτα καὶ αἱ δύο ἡμερομηνίαι ΠΗ ΝΗ. ῞Οπως π.χ. Νικολάου ᾿Οχρίδος.
  • Εἰς τὸ πρῶτον τμῆμα τοῦ βιβλίου (τὸ μηνολόγιον) ἡ χρονολογία ποὺ συνοδεύει τὸ ὄνομα τοῦ ἁγίου εἶναι τὸ ἔτος τῆς κοιμήσεώς του.
  • Εἰς τὸ δεύτερον τμῆμα (ἀλφαβητικὸν εὑρετήριον) ἀπὸ τοὺς δὺο ἀριθμοὺς ποὺ χωρίζονται μὲ κάθετο ὁ πρῶτος φανερώνει τὴν ἡμέρα καὶ ὁ δεύτερος τὸν μῆνα τῆς κοιμήσεως ἢ τῆς ἑορτῆς τοῦ ἁγίου.
  • Τὰ ὀνόματα τῶν ἁγίων ἢ τῶν τοπωνυμίων ἐξελληνίσθησαν ὅπου τὰ ἔχομε συνηθίσει ἐξελληνισμένα. Στὶς ἄλλες περιπτώσεις ἀφέθησαν ὅπως προσφέρονται στὴ γλῶσσα ἀπὸ τὴν ὁποία προέρχονται.
  • Πρόσωπα ποὺ στὴ συνείδηση τῆς οἰκουμενικῆς ὀρθοδόξου ᾿Εκκλησίας ἀναγνωρίζονται ὡς ἅγιοι, δὲν ἔχουν ὅμως ἐπισήμως ἀνακηρυχθεῖ ἀκόμη, ἀναφέρονται, οἱ μὲν πλέον γνωστοί, στὸ μηναῖον ὡς «κοίμησις» καὶ ὄχι μνήμη. Πολλοὶ ἀπὸ αὐτούς, οἱ ἀνήκοντες στὴν ρωσσόφωνον ἐκκλησίαν, γνωστοὶ ἀπὸ βιβλία καὶ δημοσιεύσεις δι᾿αὐτούς, ἀναφέρονται εἰς τὸ παράρτημα (Ε΄).
  • ᾿Επίσης στὰ παραρτήματα ἀναφέρονται καὶ τοπικαὶ ἑορταὶ καὶ «συνάξεις» ποὺ ἔχουν σχέσιν μὲ κατὰ τόπους ὀρθοδόξους ἐκκλησίας, κυρίως ἑλληνοφώνους (῾Ελλάδος, Κύπρου, Κρήτης κ.λπ.).
  • ῾Η τεχνικὴ ἐπιμέλεια καὶ ἡ στοιχειοθεσία στὴν μονοτονικὴ γραφὴ ἀνήκει στὴν Νικολέττα Μπέλεση τὴν ὁποίαν καὶ εὐχαριστοῦμε θερμῶς. ῾Η μετατροπὴ τοῦ κειμένου σὲ πολυτονικὸ καὶ ἡ τελικὴ ἠλεκτρονικὴ ἐπεξεργασία καὶ ταξινόμησις καθὼς καὶ τὰ ἐπισέλιδα ἔγιναν ἀπὸ τὸν Χρήστο Π. ᾿Αρβανίτη τὸν ὁποῖον ἐπίσης εὐχαριστοῦμε θερμά.
  • Οἱ εἰκόνες ἔχουν ἱστορηθεῖ ἀπὸ τὸν συγγραφέα.

Γεώργιος ᾿Εμμανουὴλ Πιπεράκις